PROJEKTY REALIZOWANE

 

 

 

 

Projekt I.

 

MNIEJSZOŚCI W WARUNKACH TOTALITARYZMU.

SPOŁECZNOŚĆ POLSKA NA UKRAINIE W LATACH 1917-1991

 

 

NPRH

 

Projekt finansowany jest w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki"

w latach 2014-2017

(umowa nr 0020/NPRH3/H11/82/2014)

 

Cel projektu:

Celem projektu odtworzenie na podstawie dokumentów zebranych w archiwach ukraińskich jak najpełniejszego obrazu życia społeczności polskiej na Ukrainie Radzieckiej w warunkach totalitaryzmu na przestrzeni XX w.

Dotychczas ukazało się wprawdzie kilka publikacji analizujących różne przejawy życia społecznego Polaków na Ukrainie Radzieckiej (za Zbruczem), ale dotyczyły one z reguły okresu międzywojennego lub jedynie wybranych dziedzin, jak np. działalność Polskiego Regionu Narodowościowego im. J. Marchlewskiego, represje stalinowskie, wywózki do Kazachstanu, problemy życia religijnego, oświata, prasa, teatr. Skupiają się one głównie na latach międzywojennych. Natomiast brak jest prac ukazujących położenie Polaków na Ukrainie Naddnieprzańskiej (USRR) w okresie II wojny światowej i po jej zakończeniu. W odniesieniu do II wojny światowej i pierwszych lat powojennych główna uwaga polskich badaczy koncentruje się głównie na stosunkach polsko-ukraińskich na byłych Kresach Wschodnich (mordy na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, przesiedlenia ludności). Natomiast niewiele wiadomo o społeczności polskiej za Zbruczem. Również mało zbadanym okresem (poza życiem religijnym) są czasy po II wojnie światowej (lata 1945-1991). Istnieje także kilka prac o charakterze politologicznym poświęconych przede wszystkim stosunkom polsko-ukraińskich.

W niniejszym projekcie chodzi natomiast nie o stosunki polsko-ukraińskie, ale pokazanie społeczności polskiej funkcjonującej na płaszczyźnie „ukraińskiej” radzieckiej polityki wewnętrznej (niejako od środka).

Wciąż mało jest, mimo pewnych prób w tym względzie ze strony Instytutu Pamięci Narodowej o Ośrodka „Karta”, jest publikacji dokumentów archiwalnych. W tej dziedzinie jedynie nasz Instytut poczynił pewne próby wydając 6 tomów dokumentów pt. „Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów” (lata 1917-1939). W niniejszym projekcie pragniemy te prace kontynuować, a także rozszerzać na inne okresy historyczne.

 

Ramy chronologiczne projektu i ich uzasadnienie:

Lata 1917-1990, czyli okres różnych form totalitaryzmu: począwszy od rewolucji październikowej, okres NEP-u, stalinizacji (kolektywizacji i głodu na Ukrainie, wybuchu II wojny światowej i okupacji (czyli tzw. pierwszych Sowietów), okupacji hitlerowskiej, drugich Sowietów, funkcjonowania odnowionej USRR (okres stalinowski, odwilż chruszczowowska, tworzenia narodowości radzieckiej w czasach Breżniewa, okres przebudowy i głasnosti w okresie Gorbaczowa oraz schyłkowe lata reżimu, zakończone ogłoszeniem pełnej suwerenności przez Ukrainę).

W projekcie chcemy pokazać, jak sytuacja polityczna we wszystkich wymienionych okresach wpływała na różne przejawy życia społecznego ludności polskiej na terytorium Ukrainy. Ważną cechą projektu jest przyjęcie dość długiego, bo ponad siedemdziesięcioletniego okresu, okresu analizy badawczej, pozwalającego prześledzić losy przynajmniej trzech pokoleń Polaków na Ukrainie.

W celu uchwycenia cech specyficznych różnych reżimów w stosunku do ludności polskiej wspomniany okres zostanie podzielony na następujące podokresy:

– lata 1917-1939 (od rewolucji październikowej do wybuchu II wojny światowej);

– lata 1939-1944 (od wybuchu II wojny światowej i zajęcia Kresów Wschodnich przez Sowietów (tzw. pierwszych Sowietów /1939-1941/ i okupacji niemieckiej /1941-1944);

– lata 1944-1991 (od ponownego zajęcia latem 1944 r. wspomnianych obszarów przez wojska radzieckie i umowy z PKWN o nowej granicy, usankcjonowanej w Jałcie i Poczdamie do ogłoszenia niepodległości przez Ukrainę.

 

 Dziedziny życia społecznego Polaków będące przedmiotem analizy w projekcie:

Przedmiotem analizy będą następujące dziedziny życia społecznego:

– położenie prawno polityczne (analiza ustawodawstwa ogólnoradzieckiego i republikańskiego USRR);

– represje wobec Polaków na Ukrainie (fikcyjna sprawa POW, kolektywizacja wsi zamieszkałych przez ludność polską, wywózki do Kazachstanu ze strefy przygranicznej, zmiany w polityce radzieckiej w stosunku do ludności za Zbruczem, po zajęciu Kresów Wschodnich, represje hitlerowskie po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej i hitlerowskiej okupacji „wielkiej Ukrainy”, wywózki i przesiedlania po wyparciu wojskie niemieckich latem 1944 r., repatriacje, represje wobec ludności polskiej w USRR po II wojnie światowej);

– przejawy oporu społeczności polskiej wobec totalitaryzmu sowieckiego i niemieckiego;

– aktywność społeczności polskiej na polu politycznym;

– szkolnictwo i oświata (w wykorzystywanie programów szkolnych w celach propagandy komunistycznej);

– życie kulturalne ludności polskiej (teatr, chory amatorskie, biblioteki. czytelnictwo, propagowane lektury, chóry, kluby kultury);

– życie religijne, ateizacja;

– Polacy w życiu gospodarczym państwa totalitarnego;

– życie codzienne ludności polskiej w miastach i na wsi;

– współżycie z ludnością dominującą (Ukraińcami) oraz tamtejszymi mniejszościami narodowymi (Rosjanami, Białorusinami, Żydami, Niemcami i in.).

 

Zespół realizujący projekt:

1) Dr Stanisław Stępień – historyk, kierownik projektu, dyrektor Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu, ma za sobą liczne kwerendy w archiwach ukraińskich (również francuskich i niemieckich). Jest on autorem ponad 150 prac i artykułów naukowych z dziedziny szeroko pojętych stosunków polsko-ukraińskich, a także redaktorem 10 tomów edycji dokumentów Polacy na Ukrainie oraz pięciu tomów studiów zbiorowych prac naukowych pt. Polska-Ukraina 1000 lat sąsiedztwa;

 

2) Dr Anna Siciak – historyk kultury;

 

3) Mgr Bogumiła Kowal – historyk, archiwista;

 

4) Mgr Anna Zelwak – filolog ukrainista, tłumacz.

 

5) Lic. Ludmiła Kozłowska – filolog ukrainista, tłumacz.

 

6) Mgr Ryszard T. Łamasz – kierownik Biura Instytutu, koordynacja techniczna.

 

Konsultanci merytoryczni projektu:

1) Prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki – historyk (Instytut Historii PAN w Warszawie);

 

2) Prof. dr Jewhen Sinkewycz – historyk (Czarnomorski Państwowy Uniwersytet im. Petra Mohyły w Mikołajowie);

 

3) Prof. dr Ołeksandr Rublow – historyk (Instytut Historii Ukrainy NANU w Kijowie).

 

 

 

Planowane efekty projektu:

– Konkretnymi efektami projekt będzie poprzez kwerendy w archiwach obwodowych Wschodniej Ukrainy zabranie ok. 1000 stron dokumentów odnoszących się zarówno do polityki władz radzieckich wobec mniejszości polskiej, jak i różnych przejawów aktywności Polaków na Ukrainie Radzieckiej w latach 1917-1991.

– Udostępnienie zebranych dokumentów badaczom polskim w Bibliotece Instytutu.

– Wyselekcjonowanie ok. 500 dokumentów, przełożenie ich z języka rosyjskiego i ukraińskiego na język polski, opracowanie naukowe i wydanie drukiem w postaci następujących publikacji:

  1. Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów, cz. 1: lata 1917–1939, t. 7 i 8;
  2. Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów, cz. 2: lata 1939–1945, t. 1 i 2;
  3. Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów, cz. 3: lata 1945–1991, t. 1 i 2.

Razem 6 tomów. Seria ta jest zaplanowana, jako otwarta, tzn. w miarę uzyskiwania środków finansowych pragniemy kwerendy w archiwach ukraińskich kontynuować,

a zebrane dokumenty publikować w kolejnych tomach tejże edycji źródłowej.

– Stopniowe udostępnienie zebranych dokumentów na stronie Instytutu www.pwin.pl 

 

 

 

Projekt II.

 

 

POLACY I NIEMCY: WSPÓLNOTA LOSÓW W WARUNKACH
RADZIECKIEGO TOTALITARYZMU.

 

SPOŁECZNOŚĆ POLSKA I NIEMIECKA NA UKRAINIE RADZIECKIEJ
W LATACH 1922-1941

 

Projekt dofinansowany jest przez Fundację Lanckorońskich

 

Logo - Fundacja Lanckorońskich 1

 

Cel projektu:

 

Projekt ma na celu ukazania destrukcyjnej roli reżimu radzieckiego wobec historycznie ukształtowanych społeczności narodowych i ich dorobku kulturalnego na przykładzie społeczności polskiej i niemieckiej na Ukrainie Radzieckiej w latach 1922–1941. Przedział czasowy obejmuje okres od powstania ZSRR do wybuchu wojny radziecko-niemieckiej. Władze w Moskwie już na początku lat dwudziestych uznały polską i niemiecką mniejszość narodową za zagrażające ustrojowi socjalistycznemu. Po dojściu Piłsudskiego do władzy w 1926 r. w propagandzie radzieckiej oskarżono Polskę o budowę systemu faszystowskiego i uznano mniejszość polską za „piątą kolumnę polskiego faszyzmu”. Podkreślano, że Polska szykuje się do napaści na ZSRR. Podobny zarzut spotkał mniejszość niemiecką na Ukrainie pod dojściu Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 r. W efekcie takiej polityki władz radzieckich, Polacy i Niemcy byli najbardziej prześladowaną społecznością w ZSRR. Już sama przynależność do jednej z tych grup narodowościowych powodowała uznanie jej za wrogą wobec państwowości radzieckiej. Prezydium Wszechukraińskiej Centralnej Komisji Wykonawczej zatwierdziło 3 października 1935 r. decyzję o likwidacji stworzonych wcześniej dwóch rejonów narodowościowych: marchlewskiego (polskiego) i pulińskiego (niemieckiego). Następnie w 1936 r. organy partyjne obwodów odeskiego, dniepropietrowskiego i winnickiego, przynaglane przez Biuro Organizacyjne KC KP(b)U, podjęły szereg działań mających na celu wykrycie i likwidację rzekomo działającej wówczas na terenie Ukrainy Radzieckiej Polskiej Organizacji Wojskowej oraz polsko-niemieckiej agentury faszystowskiej. Zdaniem władz, obie społeczności narodowe miały być przez Rzeczpospolitą Polskę przy współpracy z III Rzeszą przygotowywane do akcji obalenie władzy radzieckiej. Miało to nastąpić przez wywołania wewnętrznego powstania oraz interwencji zewnętrznej wspomnianych państw. Polacy i Niemcy w ZSRR mieli być inspirowani przez agenturę i cały czas dążyć do paraliżu życia politycznego i kulturalnego w ZSRR. Stosując przy tym sabotaż w radzieckiej gospodarce.

Na podstawie takich fałszywych oskarżeń, radzieckie organy represji dopuszczały się masowych aresztowań zupełnie niewinnych osób, organizowania pokazowych procesów, a w ich konsekwencji konfiskowano mienia aresztowanych, natomiast instytucje sądowe skazywały ich na wieloletnie pobyty w łagrach, a nierzadko także na karę śmierci.

Podjęta przez Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu kwerenda dokumentów przechowywanych w archiwach ukraińskich, pozwoli zrekonstruować losy tych ludzi, a także obnażyć perfidię sowieckich służb bezpieczeństwa. Nie stawiały sobie one za cel wyjaśnienie sprawy, ale pragnęły przed władzami partyjnymi wykazać się „czujnością rewolucyjną” i wzrastającą statystyką skazanych. Najwięcej represji nastąpiło w latach 1937-1938 podczas tzw. „operacji polskiej”, zainicjowanej przez sowiecki aparat komunistyczny.

Celem projektu jest więc dotarcie do mało znanych w nauce polskiej i niemieckiej dokumentów przechowywanych w archiwach wschodniej Ukrainy, wykonanie kopii tych dokumentów, ich przekład na język polski oraz zamieszczenie najciekawszych z nich na stronie internetowej. Natomiast wszystkie zebrane dokumenty zamierzamy zdeponować w Bibliotece Instytutu i udostępniać je zainteresowanym badaczom.

Poprzez porównanie sytuacji społecznej, kulturalnej, religijnej i ekonomicznej mniejszości dwóch największych i najbardziej reprezentatywnych mniejszości narodowych na terenie Ukrainy Radzieckiej – polskiej i niemieckiej mamy zamiar ukazać zarówno wspólnotę ich losów, jak też zaprezentować ogólną skalę represji w stosunku do wszystkich narodowości żyjących w warunkach radzieckiego totalitaryzmu.

 

 

 

 

Termin realizacji zadania:

1 III – 31 XII 2017  (10 miesięcy)

 

 

 

Zespół realizujący projekt:

1) Dr Stanisław Stępień – historyk, kierownik projektu, dyrektor Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu, ma za sobą liczne kwerendy w archiwach ukraińskich (również francuskich i niemieckich). Jest on autorem ponad 150 prac i artykułów naukowych z dziedziny szeroko pojętych stosunków polsko-ukraińskich, a także redaktorem 10 tomów edycji dokumentów Polacy na Ukrainie oraz pięciu tomów studiów zbiorowych prac naukowych pt. Polska-Ukraina 1000 lat sąsiedztwa.

 

2) Prof. dr Jewhen Sinkewycz – historyk z Czarnomorskiego Państwowego Uniwersytetu im. Petra Mohyły w Mikołajowie – Ukraina, autor prac z zakresu problematyki polsko-ukraińskiej.

 

3) Dr Frank Grelka – historyk z Uniwersytetu Viarina – Frankfurt nad Odrą, autor szeregu prac z dziejów stosunków ukraińsko-niemieckich i dziedzictwa kulturowego Niemiec

 

4) Mgr Bogumiła Kowal – historyk, autorka prac z zakresu problematyki regionalnej i historii kultury.

 

5) Mgr Anna Zelwak – filolog ukrainista, tłumacz.

 

6) Lic. Ludmiła Kozłowska – filolog ukrainista, tłumacz.

 

7) Mgr Ryszard T. Łamasz – kierownik Biura Instytutu, koordynacja techniczna.

 

 

Szczegółowe informacje o realizowanym programie i jego efektach zostaną opublikowane na łamach wydawanego corocznie przez Instytut „Biuletynu Ukrainoznawczego” oraz na stronie internetowej www.pwin.pl.

 

Planowane efekty projektu:

 

Planuje się zebranie ok. 100 dokumentów dotyczących wymienionego wyżej tematu, przechowywanych w archiwach Kijowa, Czernihowa, Mikołajewa i Chersonia. Nie zostały one dotychczas wykorzystane przez innych badaczy, aczkolwiek zawierają wiele jednostkowych przypadków, które w sumie ukazują trudną i skomplikowaną przeszłość nie tylko polskiego narodu, ale także niemieckiego i rosyjskiego.