2 lutego 2026 r. Południowo-Wschodni Instytut Naukowy ukończył 36 lat

Przyjmujemy gratulacje i prosimy o darowizny, a także ofiarowanie 1,5 % podatku

DZIEJE INSTYTUTU

Południowo-Wschodni Instytut Naukowy w Przemyślu powstał 2 lutego 1990 r., jako pozarządowa instytucja naukowa. Idea jego założenia została wysunięta przez dr. Stanisława Stępnia, ówczesnego adiunkta w przemyskiej Stacji Naukowej Polskiego Towarzystwa Historycznego (na niwie społecznej pełniącego wówczas funkcję przewodniczącego Komisji ds. Mniejszości Narodowych wojewódzkiego Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”). Poważnym czynnikiem mobilizującym do założenia w Przemyślu naukowej placówki ukrainoznawczej był fakt, że rodziła się wówczas ukraińska suwerenność państwowa. Polska zyskiwała nowego sąsiada, o którym zarówno polskie instytucje państwowe, jak i polskie społeczeństwo, wiedziały niewiele. W okresie PRL polityka władz państwowych główny ciężar badań naukowych kierowała ku stosunkom polsko-rosyjskim i polsko-radzieckim, i to widzianym z punktu klasowego. Nie podejmowano także badań nad polsko-ukraińskim dziedzictwem historycznym, jak i dziejami polskiej mniejszości narodowej w ZSRR. Zgromadzeni wokół założyciela Instytutu przemyscy naukowcy pragnęli „odrabiać” zaległości w polskich badaniach ukrainoznawczych, a także „prostować” fałszywie przedstawiane fakty i wydarzenia w dziejach obu narodów. Warto podkreślić, że nowo powstały Instytut był pierwszą polską placówką ukrainoznawczą, i to założoną siłami społecznymi miejscowego środowiska naukowego. Inicjatorzy pragnęli nawiązać do przedwojennych niezrealizowanych planów prof. Franciszka Bujaka postulującego utworzenie przy Uniwersytecie Lwowskim Instytutu Południowo-Wschodniego. Usiłowali także kontynuować badania funkcjonującego w Warszawie w latach 1930–1939 Ukraińskiego Instytutu Naukowego, a bezpośrednio również do działalności powstałej w Przemyślu w 1957 r., Stacji Naukowej Polskiego Towarzystwa Historycznego, która w 1990 r. z braku środków finansowych zakończyła swą działalność.

Współczesna panorama Przemyśla

Południowo-Wschodni Instytut Naukowy po powstaniu został zarejestrowany sądownie jako stowarzyszenie pożytku publicznego (KRS: 0000168339), czyli organizacja działającą „non profit”. W takiej formie prawnej istnieje on do dziś, ale w 2025 r. na podstawie decyzji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego został wpisany do ministerialnego „Wykazu instytucji tworzących system szkolnictwa wyższego i nauki” i posiada konto w Zintegrowanym Systemie Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on (jako inny podmiot prowadzący głównie działalność naukową w sposób samodzielny i ciągły).

Pracownia naukowa

Oprócz badań naukowych oraz działalności wydawniczej, niezwykle ważną sferą jego działalności jest prowadzenie biblioteki naukowej specjalizującej się w problematyce ukrainoznawczej oraz dziejach mniejszości narodowych i wyznaniowych w Polsce i na Ukrainie. Obecnie biblioteka ta jest największą w Polsce książnicą posiadającą publikacje wydane na Ukrainie po 1991 r. Na przestrzeni lat, w zależności od możliwości finansowych, Instytut zatrudniał na etatach od 3 do 9 osób: historyków, politologów, historyków sztuki, filologów. Prócz pracowników etatowych w pracę Instytutu angażują się także wolontariusze – studenci, nauczyciele oraz osoby zainteresowane dziejami Ukrainy i stosunkami polsko-ukraińskimi. Efektem działalności badawczej Instytutu jest wydanie ponad 90 publikacji zwartych oraz czasopism naukowych (zob. zakładka na niniejszej stronie www.pwin.pl). Praca naukowa, zbiory biblioteczne i archiwalne Instytutu przyczyniły się do napisania kilku rozpraw doktorskich i habilitacyjnych, z zakresu historii, politologii, filologii polskiej i historii sztuki. 

Prezentacja zbiorów bibliotecznych

Dzięki stypendiom uzyskanym przez Instytut z Fundacji Stefana Batorego, Kasy im. Józefa Mianowskiego, Funduszu Rozwoju Euroregionu Karpackiego oraz osób prywatnych w Instytucie odbyło staż 32 naukowców z Ukrainy.

Spotkanie z naukowcami z Kijowa

W celu upowszechniania wiedzy o mniejszościach narodowych i stosunkach polsko-ukraińskich Instytut organizuje sympozja i konferencje naukowe. Od powstania Instytutu jego działalność wspierana była przez intelektualistów i polityków tej miary co Jerzy Giedroyć, Zbigniew Brzeziński, Czesław Miłosz, Jan Nowak Jeziorański, Janusz Onyszkiewicz.

Instytut pragnie także inspirować polskie badania ukrainoznawcze w całym kraju. Dlatego też zainicjował przyznawanie Nagród Naukowych im. Marcelego Handelsmana za prace magisterskie, doktorskie i habilitacyjne dotyczące dziejów Ukrainy, stosunków polsko-ukraińskich oraz mniejszości polskiej na Ukrainie (fundatorami przyznanych dotychczas nagród byli m.in. Jerzy Giedroyć i Jan Nowak Jeziorański). Obecnie środki na nagrodę gromadzone są w postaci darowizn osób prywatnych.

Realizując swe cele statutowe Instytut prowadzi:

– działalność badawczą i wydawniczą;

– organizuje konferencje naukowe, seminaria i warsztaty tematyczne;

– prowadzi kwerendy w archiwach ukraińskich;

– udziela konsultacji merytorycznych i bibliograficznych z zakresu tematyki prowadzonych badań;

– udziela informacji o prowadzonych na Ukrainie badaniach historycznych oraz tamtejszym rynku wydawniczym.

Spotkanie z red. Grzegorzem Gaudenem

autorem książki o pogromie Żydów we Lwowie w 1919 r.

Dotychczasowym efektem badań PWIN jest ponad 90 publikacji monograficznych i źródłowych oraz specjalistycznych czasopism naukowych (zob. zakładka „Publikacje Instytutu”, z których większość dostępna jest w naszej ofercie wydawniczej (zob. zakładka „Księgarnia”).