Krzysztof Dawid Majus

 Wielkie Oczy.
Studia z dziejów wieloetnicznego galicyjskiego miasteczka




Przemyśl 2013, s.552

ISBN 978-83-60374-14-6

Nakład wyczerpany

 

Publikacja dofinansowana ze środków finansowych 
Województwa Podkarpackiego  w ramach programu 
Mecenat kulturalny 2013"

Duże miasta mają swych historyków, często nawet o uznanym autorytecie naukowym, o małych zaś rzadko, kto pisze. A to one właśnie w przeciągu dziejów stanowiły większość na mapie urbanizacyjnej Rzeczypospolitej.

To w nich jak w soczewce skupiały się losy ludzi różnych stanów, narodowości i wyznań. „Małość” sprzyjała konsolidacji, przełamywała izolacjonizm, sprzyjała wzajemnym wpływom w dziedzinie kultury i obyczajowości, a więzi sąsiedzkie były na ogół mocniejsze. Wspólnota losów, zwłaszcza wobec zagrożeń zewnętrznych, spajała społeczność miejską. Nawet jeśli dochodziło do konfliktów wewnętrznych, to z pomocą proboszcza, rabina lub lokalnego mędrca, starano się je łagodzić, bo ludzie byli sobie nawzajem potrzebni.

Taką małą społecznością miejską od schyłku średniowiecza po czasy najnowsze były Wielkie Oczy.

Jej zasadniczą cechą publikacji jest próba odtworzenia tego, czego już nie ma, czyli bogatego świata wspólnego życia w małomiasteczkowym wielkoockim mikrokosmosie Polaków, Ukraińców i Żydów; przenikania się trzech narodów, trzech religii, trzech języków i trzech kultur, w otoczeniu wiejskiego środowiska zamieszkałego niemal wyłącznie przez ludność ukraińską. Jeśli do tych trzech podstawowych społeczności etnicznych dodać jeszcze „przyprawy” w postaci osadnictwa wołoskiego, turecko-tatarskiego i niemieckiego1, to dopiero wtedy otrzymamy pełen obraz tego, czym było niegdyś galicyjskie miasteczko Wielkie Oczy, które dzisiaj jest małą osadą „na końcu świata”, gdzieś w połowie drogi między Lubaczowem w Polsce a Jaworowem na Ukrainie.

SPIS TREŚCI:

Przedmowa

9

DZIEJE WIELKICH OCZU

13

OD ŚREDNIOWIECZA DO POŁOWY XVII WIEKU

14

Ruś Czerwona – walka o panowanie

15

Osadnictwo żydowskie na Rusi Czerwonej

18

Początki Wielkich Oczu

19

U SCHYŁKU PIERWSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ

31

Uzyskanie praw miejskich

31

Okres przedrozbiorowy

37

POD RZĄDAMI AUSTRIACKIMI

40

Zmiany właścicieli

49

Rozwój gospodarczy i demografia

55

Szkolnictwo i opieka socjalna

76

I WOJNA ŚWIATOWA

92

Okupacja rosyjska

92

Powrót pod panowanie austriackie

101

LATA MIĘDZYWOJENNE

103

Wojny polsko-ukraińska i polsko-bolszewicka

103

Odbudowa ze zniszczeń

110

Stosunki narodowościowe i społeczne

115

II WOJNA ŚWIATOWA

123

Pierwsze wejście Niemców

123

20 miesięcy okupacji sowieckiej

126

Początek okupacji niemieckiej

139

Eksterminacja Żydów

147

Pierwsze represje

147

Wysiedlenie

149

Zagłada

153

Losy Polaków i Ukraińców

160

Roboty przymusowe

160

Armia Krajowa w Wielkich Oczach

160

Początki napięć polsko-ukraińskich

163

Tragiczny lipiec – atak UPA

169

Partyzantka sowiecka

177

CZASY PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

181

Trudne lata

181

Wejście Sowietów

181

Utworzenie Milicji Obywatelskiej

188

„Dobrowolne” wysiedlanie Ukraińców

193

Przymusowe wysiedlanie Ukraińców

199

Akcja „Wisła”

221

Stabilizacja i czasy współczesne

224

WŁAŚCICIELE WIELKICH OCZU

231

Na początku byli Miękiccy

232

Piotr Mohyła

234

Mojżesz Mohyła

235

Anna Potocka z Mohyłów

238

Andrzej Modrzewski

239

Urszula Modrzewska z Krasickich

243

Elżbieta Łaszcz z Modrzewskich

244

Aleksander Michał Łaszcz

244

Józef Antoni Łaszcz

245

Anna Potocka z Potockich

246

Franciszek Salezy Potocki

246

Szczęsny Stanisław Potocki

247

Adam Poniński

250

Joanna Lubomirska von Stein

251

Franciszek Grzegorz Lubomirski

251

Fabian Sebastian Roman

252

Franciszek Placyd Roman

252

Andrzej Jordan

252

Józef Stanisław Wielopolski

253

Leona Wielopolska z Dembińskich

253

Aleksander Wielopolski

253

Ludwik i Antonina Skarbek Borowscy

254

Aleksandra Horoch ze Skarbek Borowskich

254

Seweryn Horoch

255

Gustaw Adolf Hagen

255

Edward Hagen

256

Stanisław Hagen

256

Karol Czerny – „ostatni pan na Wielkich Oczach”

257

GMINA, PARAFIA, PAROCHIA, KAHAŁ

259

PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY

260

Okres przedrozbiorowy

260

Pod zaborem austriackim

261

Okres międzywojenny

263

Pod okupacją

265

Czasy współczesne

269

PARAFIA GRECKOKATOLICKA

277

Duchowni greckokatoliccy

281

GMINA ŻYDOWSKA

287

Rabini

290

PARAFIA RZYMSKOKATOLICKA

294

Duchowni rzymskokatoliccy

297

Zabytki

309

DWÓR

310

KOŚCIÓŁ I KLASZTOR

312

CERKIEW

318

SYNAGOGA

322

DOMY WIEJSKIE

330

PARKI

331

CMENTARZ GRECKOKATOLICKI

333

CMENTARZ ŻYDOWSKI

334

CMENTARZ RZYMSKOKATOLICKI

337

WSPOM NIENIA I RELACJE

339

Stanisława Cicha

339

Icchak (Issie) Hoffman

343

Machla Kantorovitch (Mania Hoffman)

351

Katarzyna Konstantynowicz (Maślij

352

Ryszard (Reuven, Ryzio) Majus

357

Michał Maślij

366

Cwi Orenstein

382

Grażyna Partyka

397

Kazimierz Sawiński

399

Jadwiga Schmidt (Czerny)

403

Stanisław i Henryka Szarota (Strasser)

417

Marek Urban (Wizenblit

427

Lea Zukerberg

434

ANEKSY

Aneks 1

439

NAZWY GEOGRAFICZNE GMINY WIELKIE OCZY

439

Miejscowości

440

Wzgórza i wzniesienia

449

Rzeki i potoki

451

Lasy, uroczyska i niwy

453

Aneks 2

457

PRUSKIE KSIĘGI PUŁKOWE – I WOJNA ŚWIATOWA

457

Aneks 3

478

SPRAWOZDANIE TECHNICZNE

478

ŹRÓDŁA I LITERATURA

ARCHIWA

489

WYDAWNICTWA ZWARTE

490

WYDAWNICTWA CIĄGŁE

505

MATERIAŁY NIEPUBLIKOWANE

509

WSPOMNIENIA I RELACJE

510

MAPY

510

OB JAŚNIENIA SKRÓTÓW

512

Indeks NAZW GEOGRA FICZNYCH I ADMINISTRACYJNYCH TERYTORIALNYCH

515

INDE KS OSÓB

533

SKOROWIDZ PSEUDONIMÓW

551