prace naukowo-badawcze 

       

           Badania naukowe Instytutu od momentu jego powstania koncentrują się na problematyce ukrainoznawczej: dziejach Ukrainy, stosunkach polsko-ukraińskich, kwestii mniejszości narodowych i wyznaniowych w obu krajach, a także wielorakich związkach Polaków z Ukraińcami i innymi narodami Europy Środkowej i Wschodniej.

           Na początku lat 90. XX w. zrodziło się silne zapotrzebowanie na takie badania. Był to bowiem okres intensywnych zmian politycznych w Polsce i w Europie Wschodniej. Dla nauki historycznej i innych nauk społecznych, zwłaszcza w zakresie szeroko pojętego ukrainoznawstwa, był to okres przełomowy. Badacze bez przeszkód zaczęli wyjeżdżać do ukraińskich archiwów i bibliotek. W Polsce powstało zapotrzebowanie na wiedzę o najbliższym sąsiedzie, z którym od początku państwowości polskiej utrzymywane były ścisłe kontakty, a od połowy XIV w. większa lub mniejsza część ziem ukraińskich, podobnie jak białoruskich i litewskich, wchodziła w skład Korony Królestwa Polskiego, a następnie wspólnego organizmu państwowego – Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

         Podejmowane przez Instytut tematy badawcze dotyczą głównie stosunków polsko-ukraińskich na przestrzeni wieków, dziejów polsko-ukraińskiego pogranicza etnicznego, wspólnego dziedzictwa kulturowego, a także przeszłości i teraźniejszości Kościoła greckokatolickiego w Polsce i Kościoła rzymskokatolickiego na Ukrainie. Dotychczasowym efektem badawczym Instytutu jest szereg polsko-ukraińskich projektów naukowych i edukacyjnych, międzynarodowych konferencji i seminariów naukowych, a także wydanie drukiem ponad 60 monografii, prac zbiorowych, zbiorów dokumentów, bibliografii, wspomnień i czasopism naukowych. 

 

Wśród zrealizowanych w ubiegłych latach projektów badawczych wymienić należy:

 

1. Polska południowo-wschodnia (Ruś Czerwona, Galicja, pogranicze polsko-ukraińskie) – stosunki narodowościowe, wyznaniowe, kulturalne i społeczne oraz ich rola w kontaktach z Ukraińcami, Słowakami, Czechami, Węgrami i innymi narodami Europy południowo-wschodniej.

 

2. Społeczność ukraińska w granicach Rzeczypospolitej Polskiej na przestrzeni wieków i współcześnie.

 

3. Dzieje stosunków polsko-ukraińskich w polskiej i ukraińskiej historiografii współczesnej.

 

4. Polsko-ukraińskie pogranicze etniczne, jako obszar przenikania się wpływów kultur Wschodu i Zachodu

 

5. Społeczność polska i żydowska na pograniczu polsko-ukraińskim w XIX i XX w.

      6.  Polska i Ukraina wspólnota dziedzictwa kulturowego.

 

      7.  "Ocalić od zapomnienia". Dokumentowanie życia społecznego Polaków na Ukrainie w warunkach reżimu totalitarnego w latach 1917-1939 - (I edycja).

7.

 

 

współcześnie Realizowane tematy badawcze 

 

 

Projekt I.

MNIEJSZOŚCI W WARUNKACH TOTALITARYZMU.

SPOŁECZNOŚĆ POLSKA NA UKRAINIE W LATACH 1917-1991.

 

 

 

Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą "Narodowy Program Rozwoju Humanistyki" w latach 2014-2017.

(umowa nr 0020/NPRH3/H11/82/2014)

 

 Cel projektu:

Celem projektu jest stworzenie na podstawie dokumentów archiwalnych w miarę kompletnego obrazu życia społeczności polskiej w warunkach totalitaryzmu na przestrzeni XX w.

Dotychczas ukazało się wprawdzie kilka publikacji analizujących różne przejawy życia społecznego Polaków na Ukrainie (za Zbruczem), ale dotyczyły one z reguły okresu międzywojennego lub jedynie wybranych dziedzin, jak np. religia czy teatr. Natomiast brak jest prac ukazujących położenie Polaków na Ukrainie Naddnieprzańskiej (USRR) w okresie II wojny światowej. Główna uwaga polskich badaczy w odniesieniu do lat wojny i okupacji, koncentruje się jedyne na stosunkach polsko-ukraińskich na byłych Kresach Wschodnich (mordy na Wołyniu i w Galicji Wschodniej). Natomiast niewiele wiadomo o społeczności polskiej za Zbruczem. Również mało zbadanym okresem (poza życiem religijnym) są czasy po II wojnie światowej (lata 1945-1991). Istnieją bowiem albo prace o charakterze politologicznym, albo dotykające wycinków życia społecznego, względnie stosunków polsko-ukraińskich.

W projekcie chodzi natomiast nie o stosunki polsko-ukraińskie, ale pokazanie społeczności polskiej funkcjonującej na płaszczyźnie „ukraińskiej” radzieckiej polityki wewnętrznej (niejako od środka).

Poza tym na ogół mamy do czynienia z pracami syntetycznymi. Mało mimo pewnych prób w tym względzie (m.in. IPN) jest publikacji dokumentów. W tej dziedzinie jedynie nasz Instytut poczynił pewne próby wydając 6 tomów dokumentów pt. „Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów” (lata 1917-1939). Chodzi jednak by prace te kontynuować, a także rozszerzać na inne okresy historyczne, co ma za zadanie niniejszy projekt.

 

Dokładne ramy chronologiczne projektu i ich uzasadnienie:

Lata 1917-1990, czyli okres różnych form totalitaryzmu: począwszy od rewolucji październikowej, okres NEP-u, stalinizacji (kolektywizacji i głodu na Ukrainie, wybuchu II wojny światowej i okupacji (czyli tzw. pierwszych Sowietów, okupacji hitlerowskiej, drugich Sowietów, funkcjonowania odnowionej USRR (okres stalinowski, odwilży chruszczowowskiej, tworzenia narodowości radzieckiej w czasach Breżniewa, okres przebudowy i głasnosti w okresie Gorbaczowa oraz schyłkowe lata reżimu, zakończone ogłoszeniem pełnej suwerenności przez Ukrainę).

W projekcie chcemy pokazać, jak sytuacja polityczna we wszystkich wymienionych okresach wpływała na różne przejawy życia społecznego ludności polskiej na terytorium Ukrainy. Ważną cechą projektu będzie próba analizy w przeciągu stosunkowo dużego, ponad siedemdziesięcioletniego okresu,

pozwalającego prześledzić losy przynajmniej trzech pokoleń Polaków na Ukrainie.

W celu uchwycenia cech specyficznych różnych reżimów w stosunku do ludności polskiej wspomniany okres zostanie podzielony na następujące podokresy:

– lata 1917-1939 (od rewolucji październikowej do wybuchu II wojny światowej);

– lata 1939-1944 (od wybuchu II wojny światowej i zajęcia Kresów Wschodnich przez Sowietów (tzw. pierwszych Sowietów /1939-1941/ i okupacji niemieckiej /1941-1944);

– lata 1944-1991 (od ponownego zajęcia latem 1944 r. wspomnianych obszarów przez wojska radzieckie i umowy z PKWN o nowej granicy, usankcjonowanej w Jałcie i Poczdamie do ogłoszenia niepodległości przez Ukrainę.

 

 Dziedziny życia społecznego Polaków będące przedmiotem analizy w projekcie:

Przedmiotem analizy będą następujące dziedziny życia społecznego:

– położenie prawno polityczne (analiza ustawodawstwa ogólnoradzieckiego i republikańskiego USRR);

– represje wobec Polaków na Ukrainie (fikcyjna sprawa POW, kolektywizacja wsi zamieszkałych przez ludność polską, wywózki do Kazachstanu ze strefy przygranicznej, zmiany w polityce radzieckiej w stosunku do ludności za Zbruczem, po zajęciu Kresów Wschodnich, represje hitlerowskie po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej i hitlerowskiej okupacji „wielkiej Ukrainy”, wywózki i przesiedlania po wyparciu wojskie niemieckich latem 1944 r., repatriacje, represje wobec ludności polskiej w USRR po II wojnie światowej);

– przejawy oporu społeczności polskiej wobec totalitaryzmu sowieckiego i niemieckiego;

– aktywność społeczności polskiej na polu politycznym;

– szkolnictwo i oświata (w wykorzystywanie programów szkolnych w celach propagandy komunistycznej);

– życie kulturalne ludności polskiej (teatr, chory amatorskie, biblioteki. czytelnictwo, propagowane lektury, chóry, kluby kultury);

– życie religijne, ateizacja;

– Polacy w życiu gospodarczym państwa totalitarnego;

– życie codzienne ludności polskiej w miastach i na wsi;

– współżycie z ludnością dominującą (Ukraińcami) oraz tamtejszymi mniejszościami narodowymi (Rosjanami, Białorusinami, Żydami, Niemcami i in.).

 

 

 

 

Projekt II.

Polacy i inne mniejszości narodowe na Ukrainie w warunkach totalitarnego reżimu w XX wieku.

        Celem projektu jest gromadzenie dokumentów archiwalnych, publikacji i źródeł ikonograficznych obrazujących życie społeczne Polaków, a także mniejszości narodowych (Żydów, Niemców i in.) w warunkach totalitarnego państwa na ziemiach ukraińskich w XX wieku. Przedsięwzięcie polega głównie na prowadzeniu kwerend w archiwach i bibliotekach ukraińskich, rejestrowaniu i kopiowaniu dokumentów, a następnie udostępnianiu ich jak najszerszemu gronu badaczy i czytelników, zarówno w postaci kopii w bibliotece Instytutu, jak i w postaci drukowanej w serii Polacy na Ukrainie w latach 1917-1939  (dotychczas wyszło 6 tomów).

 

Efekty projektu:

1. Wydanie drukiem w 2012 r. publikacji źródłowej:

 

Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów - cz. 1: lata 1917-1939, red. S. Stępień, Przemyśl 2012, 382 s.

Druk książki dofinansowany został przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

w  Warszawie (umowa 545/1/P-DUN/2012)

 

Natomiast kwerendy w archiwach ukraińskich dofinansowała Fundacja Instytut Studiów Wschodnich   w Warszawie (umowa z 12 VIII 2009 r.)

 

2. Zebranie dokumentów.....

 

 

 

Projekt III.

"Ocalić od zapomnienia”. Dokumentowanie życia społecznego

 Polaków na Ukrainie w warunkach reżimu totalitarnego w latach 1917-1939 - II edycja.

 

Projekt dofinansowany przez Fundację Lanckorońskich z Brzezia

(decyzja Rady Fundacji z  6 maja 2013 r.)

 

a/ sprawozdanie z realizacji

b/ efekty projektu

 

 

Projekt IV:

NASZE MAŁE OJCZYZNY DZIEJE Wielokulturowego Społeczeństwa Na Pograniczu ETNICZNYM

 

1.   Historia widziana przez pryzmat zespołu sąsiedzkich wsi: Kobylnica Wołoska, Kobylnica Ruska, Potok Jaworowski oraz położonego opodal dawnego miasteczka Wielkie Oczy)

Projekt powstał z inicjatywy naszych zagranicznych współpracowników: Stanisława Barana z Berlina (RFN) oraz Krzysztofa Dawida Majusa z Lod (Izrael), którzy od lat gromadzili kopie dokumentów, literaturę i różnego rodzaju materiały odnoszące się do ich rodzinnych miejscowości oraz sąsiednich wsi. Wśród zebranych materiałów znajdują się archiwalia oraz teksty rękopiśmienne i drukowane. Obejmują one ponad 200 jednostek archiwalnych, a jego zakres chronologiczny to obejmuje okres od X do XXI wieku. Terytorialnie zaś jest to obszar południowej części powiatu lubaczowskiego, obecnie administracyjnie przynależny do gminy Wielkie Oczy, graniczący z Ukrainą (z rejonem jaworowskim).

 

Efekty projektu:

1. Wydanie drukiem publikacji:

Krzysztof Dawid Majus, Wielkie Oczy. Studia z dziejów wieloetnicznego galicyjskiego miasteczka, Przemyśl 2013, 558 s. + wklejki (spis treści także w językach ukraińskim i hebrajskim.

 

2. Przygotowanie do druku publikacji:

Inwentarze i rozliczenia folwarczne wsi Kobylnicy Ruskiej i Wołowskiej z lat 1711-1725, opracowanie i komentarze B. Kowal i S. Baran, 200 s. (przewidywany druk w  2014  r.).

 

2.  I wojna światowa na pograniczu polsko-ukraińskim – tragedia i nadzieja wielu społeczności etnicznych.  

Jest to program wieloletni, którego realizację zapoczątkowaliśmy w 1995 r. gromadząc fotografie i materiały wspomnieniowe dotyczące przebiegu I wojny światowej w regionie przemyskim i na całym pograniczu polsko-ukraińskim.

    Jego efektem jest wydanie drukiem oraz zgromadzenie unikalnego zbioru literatury, map i ikonografii dotyczącej regionu, społeczeństwa i przebiegu działań wojennych w twierdzy "Przemyśl" oraz na terenie dawnej Galicji Wschodniej.

Dotychczas drukiem wyszły:

  1. Ilka Künigl Ehrenburg (I. von Michaelsburg), W oblężonym Przemyślu kartki dziennika z czasów wielkiej wojny (1914 – 1915)  , Przekład z języka niemieckiego Edward Pietraszek i Anna Siciak,  red.  S. Stępień, Przemyśl 2010, s. 248;

  2. Helena Jabłońska, Dziennik z oblężonego Przemyśla 1914-1915, Przemyśl 1994, s. 271;

  3. Jan Vit, Wspomnienia z mojego pobytu w Przemyślu podczas oblężenia rosyjskiego 1914 - 1915, Przemyśl 1995, s. 128.